राष्ट्रिय युवा नीति र कार्यान्वयनको पाटो

गोपीकृष्ण भट्टराई

नेपाली युवाको झण्डै एक दशकदेखिको युवा नीतिको मागलाई सरकारले राष्ट्रिय युवा नीति, २०६६ पारित गरी पूरा गरेको छ । युवा नीति आउनु युवा वर्गका लागि खुसीको विषय हो । यद्यपि राष्ट्रिय युवा नीतिले समेटेका विषयवस्तु र यसको कार्यान्वयनको पाटो महìवपूर्ण हुनेछ । यसमा उल्लेख गरिएका विषयवस्तुले नेपाली युवाका वास्तिवक अवस्थालाई सम्बोधन गर्न सकेको छ त ? सहरी क्षेत्रका युवा र ग्रामीणक्षेत्रका युवालाई यसले कसरी सम्बोधन गरेको छ ? यी र यस्ता प्रश्न युवा नीति जारी भएपछि हाम्रा सामु खडा भएका छन् ।

अहिले युवाका मुख्य मुद्दा भनेको पहिचान, सहभागिता र पहुँच हो । यद्यपि रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्यलगायतका विषय पनि युवाका मुद्दा भए पनि माथिका तीन विषयमा सम्बोधन भएको अवस्थामा मात्र युवाका अन्य मुद्दा सम्बोधन गर्न सकिन्छ । नेपाल सरकारले जारी गरेको राष्ट्रिय युवा नीतिले युवाका यी तीन मुद्दालाई केही हदसम्म सम्बोधन गर्ने सफल भएको छ ।

परिचय, युवा नीतिको आवश्यकता, परिभाषा, दीर्घकालीन सोच र लक्ष्य, उद्देश्यहरू, नीतिहरू, प्रमुख कार्यनीतिहरू, संस्थागत व्यवस्था, अनुगमन र मूल्याङ्कन गरी राष्ट्रिय युवा नीति, २०६६ नौ खण्डमा विभाजन गरिएको छ । 'युवा भन्नाले १६-४० वर्षको उमेर समूहका महिला, पुरुष तथा तेस्रो लिङ्गीहरूलाई जनाउनेछ ।' भनी यस नीतिले युवालाई परिभाषित गरेको छ । यो उमेर समूहका युवाको जनसङ्ख्या कुल जनसंख्याको ३८.८५ रहेको छ । युवाको यो परिभाषा नेपालको भौगोलिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक अवस्थालाई हेर्दा उपयुक्त र वैज्ञानिक देखिँदैन । कणर्ालीका केही जिल्लाको प्रतिव्यक्ति आयु ४० वर्षको हाराहारीमा रहेको अवस्थामा यो उमेर समूहकालाई युवा भनी परिभाषित गर्नु वैज्ञानिक छैन । यस परिभाषा अनुसार काका, दाजु युवामा पर्ने भएका छन् ।

सामथ्र्य, उद्यमशील, सिर्जनशील तथा वैज्ञानिक एवं सकारात्मक सोचयुक्त समृद्ध युवा तयार गरी राष्ट्रको आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक जीवनमा अर्थपूर्ण योगदान दिनसक्ने गरी राष्ट्रका युवालाई नेतृत्वदायी भूमिकामा स्थापित गराउने दीर्घकालीन सोच राष्ट्रिय युवा नीतिले लिएको छ । युवालाई नेतृत्वदायी भूमिकामा स्थापित गराउने सोच युवा नीतिले लिए पनि युवालाई राष्ट्र निर्माणमा प्रतिबद्ध युवा तयार गर्नेतर्फ नीति चुकेको देखिन्छ । यद्यपि युवालाई राष्ट्र एवं राष्ट्रियता, जनता र सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रप्रति समर्पित बनाई उत्तरदायित्व र जवाफदेही भावनामा वृद्धि गर्ने भनिए पनि कसरी र कुन माध्यमबाट बनाउने भन्ने विषयमा युवा नीति अमूर्त छ ।

सार्थक सहभागिता, क्षमता र नेतृत्व विकासको माध्यमबाट युवालाई राष्ट्रिय विकासको मूलधारमा समाहित गर्दै समृद्ध, आधुनिक र न्यायपूर्ण नेपाल निर्माण गर्न युवाको भूमिका र क्षमतालाई गुणात्मक बनाउने लक्ष्य नीतिले लिएको छ । नीतिले नेपालका हरेक राजनीतिक आन्दोलनको अग्रपङ्क्तिमा रहेर पनि आन्दोलनको सफलतापछि युवालाई बेवास्ता गर्ने परिपाटीलाई पनि सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । यसको सफलता त्यतिखेर देखिन्छ, जब यो वास्तविक रूपमा कार्यान्वयनको तहमा जान्छ ।

शिक्षा, स्वास्थ्य तथा परिवार कल्याण, सामाजिक सुरक्षा, रोजगारी, नेतृत्व विकास, सहभागिता, कला संस्कृति, खेलकुद, मनोरञ्जनजस्ता विषयलाई युवाको जीवनयापनका आधारभूत अधिकारको रूपमा उल्लेख गरेको यस नीतिले युवाका यी अधिकारमा कसरी पहुँच कायम गर्न सक्छन् भन्ने विषय आफैमा गौण रहेको छ । युवाका यी यी हक र अधिकार हुनेछ भनिए पनि ती अधिकार उनीहरूले कसरी र कुन माध्यमबाट प्राप्त गर्न सक्छन् भन्ने स्पष्ट व्यवस्था नभएसम्म त्यसको तात्विक अर्थ रहँदैन ।

नेपाल कृषि प्रधान देश हो । यस क्षेत्रमा संलग्न युवाहरूलाई सशक्तिकरण गरी आधुनिक र व्यावसायिक कृषि पेसामा आत्मनिर्भर गराउनु आजको आवश्यकता हो । कृषि क्षेत्रमा युवालाई बढीभन्दा बढी संलग्न गराउन सकेको अवस्थामा मात्र देशले फाइदा लिन सक्छ । तर जारी युवा नीतिले युवालाई कृषि पेसामा आत्मनिर्भर बनाउनेतर्फ ध्यान दिन सकेको छैन । नेपालमा पर्यटनको प्रचुर सम्भावना भएको कुरा सर्वविदित नै छ । पर्यटन क्षेत्रमा युवाको भूमिका के हुने र कसरी पर्यटन क्षेत्रमा युवाको सहभागिता अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा समेत युवा नीति स्पष्ट हुन सकेको छैन । यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य युवाहरूको जल्दोबल्दो मुद्दा हो । यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्यसम्बन्धी स्वास्थ्य सेवा लिनको लागि युवामैत्री स्वास्थ्य सेवा अहिलेको आवश्यकता हो । यस विषयमा पनि युवा नीति स्पष्ट हुनसकेको छैन ।

रोजगारीको सिलसिलामा विदेशिएका युवालाई स्वदेशमा नै रोजगारीको अवसर प्रदान गर्नु र अध्ययनको नाममा विदेश पलायन भएका युवालाई स्वदेश र्फकने वातावारण तयार पार्नु आजको आवश्यकता हो । उनीहरूले विदेशमा सिकेका सीपलाई स्वदेशमा संस्थागत गर्न सकेको अवस्थामा हामीले भन्दै आएको नयाँ नेपाल निर्माणमा टेवा पुग्ने छ । कुशल कार, डाँफे जस्ता वैज्ञानिक उपकरणको सृजना गर्न तथा त्यस्ता चिजहरूको आविश्कारका लागि युवाहरूलाई प्रोत्साहन गर्नसकेको अवस्थामा नै युवा नीति वास्तविक रूपमा सफल भएको मानिनेछ ।

युवाको परिभाषा वैज्ञानिक नहुनु, युवाको दायित्वको बारेमा स्पष्ट व्यवस्था नगरिनु, युवा परिषद्मा गैरसरकारी युवा सङ्घसंस्थाका प्रतिनिधिलाई पदाधिकारी रहने व्यवस्था उल्लेख नगरिनु, नीति कार्यान्वयनका लागि उपयुक्त संयन्त्रको बारेमा स्पष्ट नहुनु, गैरसरकारी क्षेत्रबाट भएका काम कारबाहीको सही मूल्याङ्कनका लागि आँखा चिम्लिनु, प्रोत्साहन गरी परिचालन मात्र गरिने कुरा उल्लेख गरिनुजस्ता विषयमा युवा नीतिका कमी कमजोरी देखिएको छ ।

युवा नीतिले लिएका उद्देश्यहरू पूरा भए नभएको अनुगमन र मूल्याङ्कनको संयन्त्र युवा तथा खेलकुद मन्त्रालयमा रहने व्यवस्था गरिएको छ । मन्त्रालयमा भएको जनशक्तिको अभाव तथा संस्थागत क्षमताको कमीको कारण त्यसमा सुधार गरिनुपर्ने देखिन्छ । युवा नीति कार्यान्वयनका लागि छुट्टै ऐनको व्यवस्था गरी एक स्वशासित एवं कार्यकारी राष्ट्रिय युवा परिषद्को गठन गरिने व्यवस्था नीतिले अवलम्बन गरेको छ । त्यसका लागि सहभागितामूलक ढङ्गबाट राष्ट्रिय युवा परिषद् ऐन चाँडो भन्दा चाँडो तर्जुमा गर्न युवा मन्त्रालयले तदारुकता देखाउनुपर्ने हुन्छ । युवा नीतिमा उल्लेख भएका विषयलाई वस्तुगत रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकेको अवस्थामा मात्र राष्ट्रिय युवा नीति सफलसिद्ध हुनेछ । अनि युवाहरू परिवर्तनका संवाहक भएको अनुभूत सबैमा हुनेछ ।